Choroba psychiczna może w znacznym stopniu zmieniać codzienne funkcjonowanie, nawet jeśli osoba z zewnątrz wygląda na całkowicie samodzielną. Ktoś może poruszać się bez ograniczeń, zrobić zakupy czy korzystać ze smartfona, a jednocześnie potrzebować regularnej pomocy w przyjmowaniu leków, podejmowaniu decyzji, organizowaniu dnia albo bezpiecznym funkcjonowaniu poza domem.
To właśnie takie różnice mają znaczenie przy ubieganiu się o świadczenie wspierające. W przypadku osób z chorobami psychicznymi, w tym schizofrenią, sama nazwa diagnozy nie przesądza o liczbie punktów. Znacznie ważniejsze staje się to, jak choroba wpływa na konkretne czynności i jakiego wsparcia wymaga osoba w codziennym życiu.
Warto też wyjaśnić często pojawiające się określenie „ocena WHODAS”. WHODAS 2.0 to narzędzie Światowej Organizacji Zdrowia służące do oceny funkcjonowania i niepełnosprawności. Polska procedura dotycząca świadczenia wspierającego posługuje się jednak ustawowo określonym formularzem i własną skalą poziomu potrzeby wsparcia. Nie należy więc utożsamiać tych dwóch narzędzi.
Świadczenie wspierające a schizofrenia – czy diagnoza daje punkty?
Nie. Schizofrenia sama w sobie nie gwarantuje określonej liczby punktów. Podobnie działa to w przypadku innych chorób i zaburzeń psychicznych.
Ocena koncentruje się na funkcjonowaniu człowieka. Przepisy wskazują, że przy ustalaniu potrzeby wsparcia bierze się pod uwagę m.in. możliwość samodzielnego rozpoczęcia czynności, jej bezpiecznego i efektywnego wykonania, kontrolowania jej od początku do końca oraz konieczność pomocy innej osoby.
W przypadku niepełnosprawności psychicznej szczególne znaczenie mają między innymi: wola i świadomość wykonania czynności, zdolność podejmowania racjonalnych decyzji, możliwość dostosowania zachowania do norm społecznych oraz rozumienie znaczenia działania i jego konsekwencji.
To ważne w przypadku schizofrenii, ponieważ trudności nie zawsze dotyczą podstawowej samoobsługi. Osoba może samodzielnie się ubrać, przygotować prosty posiłek czy przejść przez mieszkanie, ale jednocześnie potrzebować pomocy w obszarach związanych z organizacją życia, leczeniem, podejmowaniem decyzji czy kontaktami społecznymi.
Jak oceniane są osoby z chorobą psychiczną?
Ocena poziomu potrzeby wsparcia odbywa się na podstawie obserwacji, bezpośredniego wywiadu oraz oceny funkcjonowania. W określonych sytuacjach informacje może przekazać także opiekun faktyczny. Członkowie składu ustalającego analizują funkcjonowanie osoby i na tej podstawie wypełniają odpowiedni formularz.
System obejmuje 32 czynności związane z codziennym funkcjonowaniem. Nie wszystkie muszą mieć takie samo znaczenie dla osoby z zaburzeniem psychicznym. Wśród ocenianych czynności znajdują się między innymi:
- stosowanie zaleconych środków terapeutycznych,
- realizowanie wyborów i decyzji,
- pozostawanie samemu w domu,
- nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów,
- kontrolowanie zachowania i emocji,
- dokonywanie transakcji finansowych,
- załatwianie spraw urzędowych,
- przygotowywanie posiłków,
- realizowanie dziennego rozkładu zajęć.
Lista obejmuje także czynności związane z samoobsługą, komunikacją, poruszaniem się i korzystaniem z technologii.
W przypadku osoby chorującej na schizofrenię szczególnie istotne mogą być te obszary, w których występują problemy z inicjowaniem działania, oceną konsekwencji, organizacją dnia, przestrzeganiem zaleceń terapeutycznych, kontaktami społecznymi lub bezpiecznym podejmowaniem decyzji.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z takim rozpoznaniem otrzyma wysoką punktację. O wyniku decyduje rzeczywisty poziom trudności i zakres potrzebnego wsparcia.
Najważniejsze jest nie „czy potrafię”, ale „czy robię to samodzielnie”
To jedna z najważniejszych kwestii podczas oceny do świadczenia wspierającego.
Osoba z chorobą psychiczną może powiedzieć: „Biorę leki samodzielnie”. Warto jednak dokładniej opisać sytuację. Czy pamięta o dawkach bez przypominania? Czy wie, kiedy trzeba skontaktować się z lekarzem? Czy rozumie konsekwencje odstawienia leczenia? Czy w okresach pogorszenia ktoś musi kontrolować przyjmowanie leków?
Podobnie wygląda ocena prowadzenia gospodarstwa domowego. Sam fakt, że osoba potrafi ugotować obiad, nie musi oznaczać pełnej samodzielności w tym obszarze. Znaczenie może mieć to, czy potrafi zaplanować posiłki, zrobić potrzebne zakupy, ocenić, czego brakuje w domu i regularnie realizować te czynności.
Przepisy wymagają także uwzględnienia rodzaju oraz częstotliwości potrzebnego wsparcia. Wyróżniają m.in. wsparcie towarzyszące, częściowe, pełne i szczególne. Częstotliwość może być określona jako występująca czasami, często, bardzo często albo zawsze.
Dlatego podczas oceny warto mówić o rzeczywistym funkcjonowaniu, a nie tylko o tym, co jest możliwe w najlepszym dniu.
Jak uzyskać świadczenie wspierające przy chorobie psychicznej?
Procedura składa się z dwóch zasadniczych etapów.
Najpierw należy wystąpić do WZON o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia. Do wniosku dołącza się m.in. kwestionariusz samooceny trudności w wykonywaniu czynności związanych z funkcjonowaniem. W kwestionariuszu osoba opisuje ograniczenia dotyczące autonomii fizycznej, psychicznej, intelektualnej lub sensorycznej oraz wskazuje oczekiwany rodzaj i częstotliwość wsparcia.
Następnie WZON przeprowadza ocenę funkcjonowania. Może ona odbyć się w siedzibie zespołu, w innym wyznaczonym miejscu albo – za zgodą osoby zainteresowanej – w miejscu jej stałego pobytu.
Dopiero po uzyskaniu decyzji określającej co najmniej 70 punktów można przejść do drugiego etapu, czyli złożyć wniosek o świadczenie wspierające do ZUS. Wniosek składa się elektronicznie, m.in. przez PUE/eZUS, portal Emp@tia lub bankowość elektroniczną.
Istotny jest również termin. Jeżeli wniosek do ZUS zostanie złożony w ciągu 3 miesięcy od wydania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, świadczenie może zostać przyznane od dnia złożenia wniosku o wydanie tej decyzji. Po przekroczeniu tego terminu świadczenie przysługuje od miesiąca złożenia wniosku do ZUS.
WHODAS 2.0 a świadczenie wspierające – czego nie należy mylić?
WHODAS 2.0 jest narzędziem WHO do oceny funkcjonowania i niepełnosprawności. Obejmuje sześć głównych obszarów: rozumienie i komunikację, poruszanie się, samoobsługę, relacje z innymi osobami, aktywności życiowe oraz uczestnictwo w życiu społecznym. Narzędzie może być stosowane także w odniesieniu do zaburzeń psychicznych.
W polskim systemie świadczenia wspierającego funkcjonuje jednak ustawowa skala poziomu potrzeby wsparcia od 0 do 100 punktów oraz formularz określony w przepisach. Poziom potrzeby wsparcia ustala się na podstawie 25 najwyższych wartości punktowych spośród ocenianych czynności.
Dlatego określenie „ocena WHODAS” może być użyteczne jako opis szerszego podejścia funkcjonalnego, ale nie powinno sugerować, że osoba ubiegająca się o świadczenie wspierające w Polsce otrzymuje świadczenie na podstawie wyniku klasycznego kwestionariusza WHODAS 2.0.
Jak przygotować się do oceny potrzeby wsparcia?
W przypadku choroby psychicznej szczególnie ważne jest zebranie informacji pokazujących codzienne funkcjonowanie. Sama dokumentacja potwierdzająca rozpoznanie może nie oddawać skali trudności.
Pomocny może być krótki opis przebiegu leczenia, hospitalizacji, korzystanie z pomocy psychiatry lub psychologa, terapii, funkcjonowania w środowisku, problemy z samodzielnym przyjmowaniem leków czy konieczność nadzoru ze strony bliskich. Nie chodzi o przedstawianie sytuacji w sposób przesadzony. Najważniejsze jest rzetelne pokazanie rzeczywistych ograniczeń.
Dobrym przygotowaniem jest przeanalizowanie zwykłego dnia. Warto zastanowić się, które czynności osoba wykonuje bez pomocy, przy których potrzebuje przypomnienia lub instrukcji, a w których ktoś musi ją wyręczyć. Istotne są także sytuacje występujące okresowo, np. podczas zaostrzenia objawów.
W przypadku schizofrenii szczególnie ważne może być opisanie wpływu objawów i zaburzeń funkcjonowania na decyzje, kontakty społeczne, bezpieczeństwo, leczenie, organizację dnia oraz możliwość pozostawania samemu. Ocena nie powinna ograniczać się do pytania, czy osoba fizycznie potrafi wykonać daną czynność.
Czy schizofrenia automatycznie daje prawo do świadczenia wspierającego?
Nie. Rozpoznanie schizofrenii samo w sobie nie określa liczby punktów. Decyduje poziom potrzeby wsparcia ustalony przez WZON na podstawie funkcjonowania osoby w codziennym życiu.
Czy świadczenie wspierające ZUS przyznaje na podstawie samej dokumentacji medycznej?
Nie. Najpierw WZON ustala poziom potrzeby wsparcia na podstawie obserwacji, wywiadu i oceny funkcjonowania. Dopiero po uzyskaniu odpowiedniej decyzji składa się wniosek o świadczenie wspierające do ZUS.
Artykuł ma charakter informacyjny. Indywidualną ocenę szans i przygotowanie do postępowania przed WZON warto skonsultować ze specjalistą.