Czy świadczenie wspierające przysługuje obcokrajowcom?

Polska jest dziś domem dla setek tysięcy cudzoziemców – pracowników, uchodźców, osób zakładających tu rodziny. Wielu z nich zmaga się z niepełnosprawnością i ma prawo zapytać: czy świadczenie wspierające przysługuje mi tak samo jak Polakowi? Odpowiedź jest bardziej optymistyczna, niż mogłoby się wydawać, ale należy pamiętać o szczegółach.

Co to jest świadczenie wspierające?

Świadczenie wspierające to forma finansowego wsparcia dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami, wprowadzona ustawą z 7 lipca 2023 roku. Wypłaty ruszyły od 1 stycznia 2024 roku. To ważna zmiana w polskim systemie pomocy społecznej – pieniądze trafiają bezpośrednio do osoby z niepełnosprawnością, a nie do jej opiekuna.

Co ważne, świadczenie przysługuje niezależnie od dochodów. Nie ma tu żadnego progu majątkowego ani kryterium rodzinnego. Jest też wolne od podatku dochodowego i nie podlega egzekucji komorniczej.

Żeby je otrzymać, należy uzyskać decyzję Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności (WZON), która ustala poziom potrzeby wsparcia na co najmniej 70 punktów w skali od 0 do 100.

Kto z cudzoziemców może ubiegać się o świadczenie wspierające?

Obywatele UE, EOG i Szwajcarii – pełne prawa

Jeśli jesteś obywatelem kraju Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii i mieszkasz w Polsce, przysługują Ci dokładnie takie same prawa jak obywatelowi polskiemu. Nie musisz spełniać żadnych dodatkowych warunków związanych z obywatelstwem – wystarczy, że tu mieszkasz i tu złożysz wniosek.

Sytuacja jest równie jasna w przypadku podwójnego obywatelstwa. Jeśli masz paszport polski i np. niemiecki, świadczenie wspierające Ci przysługuje – pod warunkiem że nie pobierasz analogicznego wsparcia w Niemczech. Unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego działają właśnie po to, żeby nikt nie pobierał dwóch takich samych świadczeń w dwóch krajach jednocześnie.

Cudzoziemcy spoza UE – liczy się status pobytowy

Obcokrajowcy spoza UE i EOG też mogą ubiegać się o świadczenie wspierające, ale tu najważniejsze jest to, na jakiej podstawie przebywają w Polsce. Prawo do świadczenia mają osoby z zezwoleniem na pobyt stały, zezwoleniem na pobyt rezydenta długoterminowego UE, a także te, które posiadają zezwolenie na pobyt czasowy połączone z dostępem do polskiego rynku pracy. Karta pobytu z adnotacją „dostęp do rynku pracy” jest wystarczająca – formalnie otwiera drogę do świadczenia.

Prawa do świadczenia nie mają natomiast osoby przebywające w Polsce nielegalnie lub nieposiadające dostępu do rynku pracy. Tu nie ma wyjątków.

Ukraińcy z ochroną czasową – możliwe, ale wymaga czasu

Obywatele Ukrainy, którzy przybyli do Polski po wybuchu konfliktu zbrojnego i korzystają z ochrony czasowej, spełniają podstawowe warunki: mają legalny pobyt i dostęp do rynku pracy. To otwiera im drogę do świadczenia wspierającego – ale jest jeden istotny wymóg, o którym wiele osób nie wie.

Na co jeszcze zwrócić uwagę?

Konieczne jest polskie orzeczenie o niepełnosprawności. Zagraniczne orzeczenia – nawet unijne – nie są w Polsce automatycznie honorowane. Można je dołączyć do wniosku, ale nie zastępują polskiego dokumentu. Dla osób, które niedawno przybyły do Polski, cały proces może trwać kilka miesięcy.

Jak uzyskać świadczenie wspierające – wniosek do ZUS

Gdy decyzja WZON jest już ostateczna, możesz złożyć wniosek o świadczenie wspierające do ZUS. Wniosek składa się wyłącznie elektronicznie – przez Platformę Usług Elektronicznych ZUS (PUE ZUS), portal Emp@tia lub bankowość elektroniczną. Do zalogowania potrzebujesz profilu zaufanego, e-dowodu lub kwalifikowanego podpisu elektronicznego.

Co przygotować? Numer PESEL, numer i datę decyzji WZON, numer rachunku bankowego oraz adres zamieszkania. Kopii decyzji WZON nie musisz dołączać – ZUS pobiera dane elektronicznie z systemu. Do wniosku dołącza się dwa oświadczenia: że nie przebywa się w instytucji całodobowej opieki i że nie pobiera się analogicznego świadczenia za granicą.

Jest jeden szczegół, którego nie warto przeoczyć. Jeśli złożysz wniosek do ZUS w ciągu trzech miesięcy od wydania decyzji WZON, prawo do świadczenia zostanie ustalone od miesiąca, w którym złożono wniosek do WZON. W praktyce oznacza to wyrównanie za cały czas oczekiwania – warto pilnować tego terminu.

Przykład z praktyki: Pani Natalia, obywatelka Niemiec mieszkająca w Krakowie od pięciu lat, złożyła wniosek o decyzję WZON w marcu. Decyzja z wynikiem 82 punktów stała się ostateczna w lipcu. Wniosek do ZUS złożyła w sierpniu – czyli w ciągu trzech miesięcy. Świadczenie przyznano jej od marca, z wyrównaniem za pięć miesięcy oczekiwania.

Co jeśli wyjeżdżasz za granicę?

Świadczenie wspierające wymaga zamieszkiwania w Polsce, ale krótki wyjazd na urlop czy leczenie za granicą nie jest problemem. Prawo do świadczenia zostaje zachowane.

Inaczej jest przy stałym wyjeździe. Jeśli przeprowadzisz się do innego kraju UE lub EOG, świadczenie może być wypłacane dalej – podlega ono unijnym przepisom o koordynacji zabezpieczenia społecznego. Wyjazd do kraju spoza UE i EOG oznacza jednak utratę prawa do świadczenia. W obu przypadkach masz obowiązek poinformować ZUS o zmianie miejsca zamieszkania.

Czy świadczenie wspierające przysługuje obcokrajowcom – podsumowanie

Świadczenie wspierające nie jest zarezerwowane wyłącznie dla obywateli Polski. Mogą ubiegać się o nie również obywatele państw UE, EOG, Szwajcarii oraz wielu krajów spoza Unii, o ile legalnie mieszkają w Polsce i spełniają warunki dotyczące pobytu oraz dostępu do rynku pracy. Kluczowe znaczenie ma uzyskanie polskiej decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia wydawanej przez WZON. W przypadku cudzoziemców największym wyzwaniem najczęściej okazują się formalności związane z orzecznictwem, dlatego warto rozpocząć procedurę odpowiednio wcześnie.